Blog người hiếu cổ - Thời gian gần đây, nổi
cộm trên các phương tiện thông tin đại chúng là chuyện cô giáo dạy cho các em học
sinh câu ca dao “Gió đưa cành trúc la đà/Tiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ
Xương” rằng: “Canh gà Thọ Xương là món ăn nổi tiếng, đặc sản của làng Thọ
Xương”. Ngay khi tin này được đăng thì dư luận đã có những phản hồi vô cùng quyết
liệt, rằng cô giáo dạy sai. Ngay sau đó tôi lại đọc được thông tin rằng cô giáo
đó đã bị đánh nhập viện!!!
Tôi trên những hiểu biết
cá nhân thì thấy quả thực cô giáo này không đáng phải chịu búa rìu dư luận lớn
đến vậy. Vì sao? Vì cô ấy quả thực đã
sai, nhưng cái sai đó lỗi không hoàn toàn ở cô ấy…
*
* *
Dưới đây, tôi xin viết
đôi điều để bạn đọc có cái nhìn đúng đắn hơn về bài “ca dao” có cụm từ “canh gà
Thọ Xương” gây tranh cãi:
Bài “ca dao” gây tranh
cãi trên thường được biết đến với nội dung:
“Gió đưa cành trúc la đàTiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ XươngMịt mù khói tỏa ngàn sươngNhịp chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ” (A)
Hoàn toàn ta thấy đây
là một bài tả cảnh Hà Nội với các địa danh: chùa Trấn Vũ, ngõ/huyện Thọ Xương,
làng Yên Thái (An Thái), và Tây Hồ. Tuy nhiên ngay về vấn đề văn bản của bài
này đã là vấn đề không rõ ràng rồi, các sách giáo khoa cũng như các sách lịch sử
văn học tôi cũng chưa thấy ghi rõ. Vì vậy, việc xác định văn bản học của bài
thơ này chủ yếu dựa vào những ghi chép của các thế hệ đi trước. Trong cuốn sách
“Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội” của
Hoàng Đạo Thúy[1] có ghi chép khung cảnh Hà
Nội:
"Những buổi sớm tinh sương mùa đông, khách dạn sương đi trên đường Thanh Niên không thấy trời, không nhìn rõ mặt nước, trên đầu cành lá rũ nặng giọt, bên trái lung linh ánh trăng úa hạ huyền; lúc ấy lòng lâng lâng, không ngâm mà cũng như ngâm câu thơ cổ: Phất phơ ngọn trúc trăng tà... Gà xóm bên hồ đã gáy, chuông hồi đã đổ dồn, đồng bào Bưởi đã dậy giã dó từ lâu. Mặt trời mới hé trên đê Yên Phụ mở ra một tấm gương phẳng lặng rắc phấn hồng”
Qua mô tả của Hoàng Đạo
Thúy, ta dễ dàng thấy được nội dung trùng khớp với bài thơ “Hà Nội tức cảnh” của
Dương Khuê (1839 - 1902) với nội dung:
“Phất phơ ngọn trúc trăng tàTiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ XươngMịt mù khói tỏa ngàn sươngNhịp chày An Thái, mảnh gương Tây Hồ”[2] (B)
Vì vậy, “canh gà” ở đây
không nói đến món canh/súp gà. Tôi cũng nghe một số biện giải của nhiều người
là nghe kể ngày xưa ở Thọ Xương cũng có món canh gà nổi tiếng, nhưng đa phần đều
là tư biện và không có căn cứ.
Tạm gác chi tiết “canh
gà”, ta đi vào tìm hiểu một chút diễn biến
văn bản của bài thơ này.
Sách Tâm trạng Dương
Khuê và Dương Lâm[3]
, Dương Thiệu Tống là cháu của Dương Khuê có ghi dòng nhận xét về câu lục mở
đầu: "Có người đã sửa đổi câu thơ này là Gió đưa cành trúc la đà,
nhưng có lẽ là sai vì làm mất đi ý nghĩa ẩn dụ của toàn câu mà chỉ có ý nghĩa tả
cảnh mà thôi".
Vấn đề nảy sinh ở đây
là: Ai đã sửa câu lục trong bài thơ này
thành “Gió đưa cành trúc la đà”?
Tôi liên tưởng tới một
bài thơ khác tả cảnh Huế khá giống bài thơ của Dương Khuê là:
Bài thơ này cũng đã được phổ thành nhạc trong bài hát “Thương về cố đô” của nhạc sĩ Châu Kỳ, khi đó bài thơ này đã được công nhận như một bài ca dao trong kho tàng Văn học dân gian Bình Trị Thiên (1987), nhạc sĩ Châu Kỳ chỉ dùng nó như một chất liệu sáng tác mà thôi. Một hồi tìm kiếm, tôi mới thấy hai câu thơ đầu xuất hiện trong cuốn hồi ký “Mười ngày ở Huế”[4], nói về quãng thời gian ở Huế của học giả Phạm Quỳnh. Trong đó có viết một đoạn tả cảnh Huế như sau:
“Gió đưa cành trúc la đà,Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Xương.Thuyền về xuôi mái sông Hương,Biết đâu tâm sự đôi đường đắng cay” (C)
“Gió đưa cành trúc la đàTiếng chuông Thiên Mụ canh gà Thọ XươngCả cái hồn thơ của xứ Huế như chan chứa trong hai câu ca ấy. Chùa Thiên Mụ là một chốn danh lam, có cái tháp bẩy từng, ở ngay trên bờ sông Hương, làng Thọ Xương thì ở bờ bên kia. Đêm khuya nghe tiếng chuông chùa với tiếng gà gáy xa đưa văng vẳng ở giữa khoảng giời nước long lanh mà cảm đặt thành câu ca cho con trẻ hát, ấy mới rõ cái tính tình của người xứ Huế.” (Phần IV)
Như vậy là học giả Phạm
Quỳnh đã dùng ý tứ của thơ Dương Khuê để viết lại cho hợp với cảnh và địa danh ở
Huế, có chùa Thiên Mụ và có làng chài Thọ Xương (còn có tên là Thọ Khương, Thọ
Cương, Long Thọ). Chúng ta có thể đưa ra phán đoán:
-
Hoặc là Phạm Quỳnh
viết dựa trên thơ Dương Khuê
-
Hoặc là sử dụng
chất liệu văn hóa dân gian bản địa
Nhưng dù là trường hợp
nào thì văn bản (C) cũng là một chi
tiết quý giá.
Vì thế, bản (A) có thể được phán đoán bằng sự “lai”
giữa hai bản (B) và (C).
Cũng qua các chi tiết
trên, mảy may không hề thấy chỗ nào đề cập đến món canh (súp) gà Thọ Xương. Hơn
nữa, chúng ta cần hiểu logic bài thơ tả cảnh, đang có gió, có cành trúc, có tiếng
chuông, có nhịp chày giã giấy, có mặt nước hồ long lanh, dẫu có thêm món canh
(súp) gà vào cũng thật là vô duyên và không hợp lý.
[1] Cuốn đầu
in bởi Hội văn nghệ Hà Nội năm 1969, tái bản nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng
Long Hà Nội năm 2010
[2] Trích lại
tài liệu theo bài của Vô Ưu trên http://www.baomoi.com
Dẫn theo Trần Trung Viên trong Văn đàn bảo giám, cuốn 3, NXB Nam Ký, Hà Nội,
1926; Mặc Lâm tái bản, Sài Gòn, 1969, trang 159; tài liệu do nhà phê bình Đặng
Tiến cung cấp. Trong Thơ văn Hà Nội do Trần Huy Liệu chủ biên, cũng viết như vậy.
[3] Dương Thiệu
Tống, Tâm trạng của Dương Khuê và Dương
Lâm, Nxb. Khoa học Xã hội, HN, 2005.
[4] Quý vị độc
giả có thể đọc toàn văn hồi ký “Mười ngày ở Huế” tại Blog của Phạm Quỳnh ở địa
chỉ:
Hoặc: Phạm Quỳnh, Mười ngày ở Huế, Nxb. Văn học, H.2001
0 comment(s)